نه موج اعتراضی در ربع قرن؛ مروری بر تاریخ خیزشهای خیابانی در ایران
اعتراضات جاری در ایران بار دیگر نگاهها را به گذشتهای پرتنش در خیابانهای این کشور معطوف کرده است؛ گذشتهای که در آن، طی حدود ۲۵ سال، موجهای اعتراضی متعددی با انگیزهها و مطالبات متفاوت شکل گرفتهاند.
ناآرامیهای اخیر که از بازار تهران آغاز شد و بهسرعت به شهرها و دانشگاهها گسترش یافت، بهعنوان گستردهترین اعتراضات از سال ۲۰۲۲ تاکنون توصیف میشود.
جرقه اعتراضات فعلی از شوک اقتصادی زده شد. سقوط ارزش ریال، شتابگرفتن تورم و گسترش بیکاری، خشم بازاریان، صاحبان مغازهها، طبقه متوسط شهری و دانشجویان را برانگیخت. در بازار بزرگ تهران و مراکز تجاری مانند لالهزار و علاءالدین، بسیاری از کسبه با بستن مغازهها به خیابان آمدند و پیامی روشن دادند: بحران اقتصادی و ناکارآمدی سیاسی از هم جداییناپذیرند.
در تیرماه ۱۳۷۸، نخستین موج مهم این دوره با اعتراضات دانشجویی آغاز شد. بستهشدن یک روزنامه اصلاحطلب، جرقهای بود که از خوابگاه دانشگاه تهران شروع شد و با پیوستن دانشجویان دیگر دانشگاهها، به خیابانهای پایتخت و چند شهر دیگر کشیده شد. برخوردهای امنیتی و بازداشتها، این اعتراضات را پس از چند روز متوقف کرد.
در سال ۱۳۸۶، تصمیم ناگهانی دولت برای سهمیهبندی بنزین، موجی از ناآرامیها را بهدنبال داشت. اعتراضات در شهرهای مختلف با تخریب و آتشزدن پمپبنزینها همراه شد و انتقادهایی جدی نسبت به نحوه و زمان اجرای این سیاست شکل گرفت.
سال ۱۳۸۸ با اعتراضات گسترده پس از انتخابات ریاستجمهوری و شکلگیری «جنبش سبز» به یکی از مهمترین مقاطع اعتراضی تاریخ جمهوری اسلامی تبدیل شد. صدها هزار نفر در تهران و دیگر شهرها به نتایج انتخابات اعتراض کردند، اما سرانجام با اقدامات امنیتی، کنترل خیابانها دوباره به دست حاکمیت افتاد.
در اواخر ۱۳۹۶، اعتراضات با ماهیتی اجتماعی و اقتصادی از مشهد آغاز شد و به سرعت به شهرهای دیگر رسید. گرانی، بیکاری و نارضایتی معیشتی در مرکز شعارها بود و همزمان، محدودیتهایی بر شبکههای اجتماعی اعمال شد.
سالهای ۱۳۹۷ و ۱۴۰۰ شاهد اعتراضات مرتبط با بحران آب بودند؛ از مناطق کشاورزی گرفته تا اصفهان و زایندهرود. در این میان، سوءمدیریت منابع و خشکسالی بهعنوان دلایل اصلی مطرح شد.
در آبان ۱۳۹۸، افزایش قیمت بنزین بار دیگر خیابانها را ملتهب کرد و اعتراضات به سرعت جنبه امنیتی به خود گرفت. سرانجام، سال ۱۴۰۱ با اعتراضات پس از جانباختن مهسا امینی، نقطه عطفی تازه رقم خورد؛ اعتراضی که مطالبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را در هم آمیخت و دامنهای بیسابقه یافت.
