داراییهای بلوکهشده؛ گره مالی بزرگ در مسیر توافق احتمالی تهران و واشنگتن
در حالی که گفتوگوهای غیرمستقیم میان ایران و ایالات متحده برای دستیابی به یک توافق جدید ادامه دارد، مسئله دسترسی تهران به میلیاردها دلار دارایی مسدودشده به یکی از مهمترین موانع پیش روی مذاکرات تبدیل شده است.
موضوعی که از دید ناظران میتواند سرنوشت هرگونه توافق احتمالی را تحت تأثیر قرار دهد.
بر اساس گزارشی که روزنامه والاستریت ژورنال منتشر کرده، ایران خواهان دسترسی سریع به منابع مالی قابل توجهی است که طی سالهای گذشته به دلیل تحریمهای آمریکا از دسترس خارج شدهاند. به گفته منابع آگاه، تهران این منابع را بخشی اساسی از هر توافق احتمالی میداند و معتقد است آزادسازی آنها میتواند به کاهش فشارهای اقتصادی وارد بر کشور کمک کند.
در مقابل، دولت آمریکا با چالش سیاسی قابل توجهی روبهرو است. دونالد ترامپ که بارها از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ و سیاستهای دولت باراک اوباما انتقاد کرده بود، اکنون در موقعیتی قرار گرفته که هرگونه تصمیم درباره آزادسازی داراییهای ایران میتواند با مقایسههای سیاسی گستردهای در داخل آمریکا مواجه شود.
ترامپ در سالهای گذشته بارها تأکید کرده بود که توافق هستهای پیشین امتیازات مالی گستردهای در اختیار ایران قرار داده است. او در جریان رقابتهای انتخاباتی سال ۲۰۱۶ نیز از پرداخت ۱.۷ میلیارد دلار به ایران در دوران دولت اوباما به عنوان نمونهای از آنچه «توافق نامناسب» مینامید، یاد کرده بود.
گزارشها حاکی است که ایران در جریان مذاکرات کنونی خواهان دریافت حدود ۱۲ میلیارد دلار در ابتدای توافق و همچنین ۲۴ میلیارد دلار دیگر طی یک دوره ۶۰ روزه پس از آغاز اجرای توافق اولیه شده است. با این حال، واشنگتن تاکنون با پرداخت هرگونه مبلغ نقدی از پیش تعیینشده مخالفت کرده و همچنین تمایلی به کاهش گسترده تحریمها در سطحی که امکان صادرات آزادانه نفت ایران را فراهم کند، نشان نداده است.
موضوع آزادسازی داراییهای ایران پیشتر نیز در فضای سیاسی آمریکا جنجالبرانگیز بوده است. در سال ۲۰۲۳، تصمیم دولت جو بایدن برای فراهم کردن دسترسی ایران به حدود ۶ میلیارد دلار دارایی در چارچوب یک توافق تبادل زندانیان با انتقاد شدید جمهوریخواهان روبهرو شد. با این حال، پس از تحولات منطقهای و حمله هفتم اکتبر، روند استفاده از این منابع متوقف شد.
برآوردها نشان میدهد مجموع داراییهای غیرقابل دسترس ایران در خارج از کشور ممکن است به حدود ۱۰۰ میلیارد دلار برسد. این منابع عمدتاً شامل درآمدهای حاصل از فروش نفت، ذخایر ارزی و صندوقهایی هستند که تحت تأثیر تحریمهای مختلف قرار گرفتهاند.
در همین حال، مقامهای آمریکایی تأکید کردهاند که هرگونه کاهش تحریمها یا آزادسازی داراییها منوط به اقدامات مشخص ایران در زمینه برنامه هستهای خواهد بود. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، به تازگی اعلام کرده است که تهران تا زمان برداشتن گامهای روشن در جهت محدودسازی فعالیتهای هستهای و تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنیشده، از هیچگونه تخفیف تحریمی یا دسترسی به داراییهای مسدودشده برخوردار نخواهد شد.
به گفته تحلیلگران، اختلاف بر سر منابع مالی و نحوه آزادسازی آنها اکنون به یکی از حساسترین موضوعات مذاکرات تبدیل شده و میتواند نقش تعیینکنندهای در موفقیت یا شکست تلاشهای دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن داشته باشد.
