وقتی اینترنت نیست؛ «فوموی معکوس» چگونه روان کاربران ایرانی را درگیر کرد
در هفتههای اخیر، تغییر در شیوه دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت جهانی، از یک اختلال فنی موقت فراتر رفته و به پدیدهای پیچیده با ابعاد اجتماعی و روانشناختی تبدیل شده است.
پژوهشها و تحلیلهای علمی نشان میدهد قطع یا محدودسازی جریان آزاد اطلاعات، تنها کسبوکارها و ارتباطات روزمره را تحتتأثیر قرار نمیدهد، بلکه مستقیماً ساختار عصبی مغز و سلامت روان افراد را نیز هدف میگیرد.
در چنین شرایطی، مفهومی نوظهور با عنوان «فوموی معکوس» یا Reverse FOMO در میان کاربران مطرح شده است؛ حالتی که در آن، ترس اصلی نه از عقب ماندن از لذتها، بلکه از «ندانستن»، «بیخبری» و حذف شدن از جریان تاریخ و وقایع شکل میگیرد. این وضعیت، همزمان با گسترش شایعهسازی و تضعیف حافظه جمعی، اضطراب اجتماعی را تشدید میکند.
مطالعات علوم اعصاب نشان میدهد مغز انسان بهصورت تکاملی برای پیشبینی و دریافت الگوهای محیطی طراحی شده است. زمانی که ورودیهای اطلاعاتی از منابع متنوع قطع میشود و فرد تنها با روایتهای محدود یا رسمی روبهروست، سیستم عصبی وارد وضعیت «عدم قطعیت شدید» میشود. اسکنهای fMRI نشان میدهند در چنین شرایطی، ناحیه جزیره قدامی که نقش مهمی در ادغام هیجان و شناخت دارد، تا حدود ۶۳.۷ درصد افزایش فعالیت را تجربه میکند؛ افزایشی که با استرس بالا و برانگیختگی عاطفی همراه است.
همچنین قشر قدامی سینگولیت که مسئول ارزیابی تصمیمها و راهبردهای ذهنی است، در نبود دادههای کامل دچار اختلال میشود و نتیجه آن بروز «مه مغزی» و دشواری در تصمیمگیری است. در همین حال، آمیگدال یا مرکز واکنشهای جنگ و گریز، به دلیل ناتوانی در تخمین میزان خطر، در حالت بیشفعالی باقی میماند و این وضعیت میتواند به اضطراب مزمن و حملات پانیک منجر شود.
در نبود اطلاعات قابل اتکا، مغز برای پر کردن خلأ دادهها به استنتاجهای سلسلهمراتبی متوسل میشود. ذهن تلاش میکند قطعات ناقص خبر را با باورهای پیشین کنار هم بگذارد و همین فرآیند، ناهماهنگی شناختی را افزایش میدهد. برای کاهش این فشار، برخی افراد به پذیرش بیقیدوشرط شایعات یا خلق روایتهای جایگزین روی میآورند.
کارشناسان میگویند پیامدهای این وضعیت تنها به سطح فردی محدود نمیشود. افزایش رفتارهایی مانند وسواس چککردن شبکهها، پارانویا نسبت به اخبار، خرید ناشی از هراس و حتی احتکار، نشانههایی از تأثیر جمعی انقطاع اطلاعات است. به این ترتیب، قطع اینترنت نهفقط یک تجربه تروماتیک شخصی، بلکه عاملی برای تضعیف اعتماد اجتماعی و پیوندهای میانفردی در جامعه محسوب میشود.
