راز تازه «زن ناشناس»؛ پیوند یک شاهکار روسی با سرنوشتی تراژیک
حضور کوتاه اما معنادار تابلوی مشهور «زن ناشناس» اثر ایوان کرامسکوی در فیلمی معاصر، بار دیگر توجهها را به یکی از جنجالیترین پرترههای تاریخ هنر روسیه جلب کرده است.
این اثر از زمان خلقش در سال ۱۸۸۳ تاکنون، همواره میان تحسین، سوءظن و بحثهای اخلاقی در نوسان بوده است.
این نقاشی که در روسیه به «نِئیزْوِستْنایا» شهرت دارد، زنی جوان را در کالسکهای روباز و در پسزمینه مهآلود سنپترزبورگ نشان میدهد. نگاه نافذ و پوشش فاخر او، از همان ابتدا بحثبرانگیز شد. در جامعه محافظهکار آن زمان، حضور زنی تنها در کالسکه، آن هم با لباسهایی تجملی شامل کلاه مخملی مد روز، پوستین آراسته و دستبندهای طلایی، برای بسیاری نشانهای از هنجارشکنی بود. برخی منتقدان قرن نوزدهم او را «کوکوتی در کالسکه» و «کاملیای گرانقیمت» خواندند.
کرامسکوی که از چهرههای برجسته جنبش «پردویژنیکی» بود، امیدوار بود این اثر در مجموعه پاول ترتیاکوف جای گیرد، اما چنین نشد. با این حال، پس از انقلاب بلشویکی و مصادره مجموعههای خصوصی، تابلو سرانجام وارد گالری ترتیاکوف شد. در دهههای ۱۹۵۰ تا ۲۰۰۰، نسخههای ارزانقیمت این تصویر در خانههای اتحاد جماهیر شوروی به وفور دیده میشد و به بخشی از حافظه بصری جمعی بدل شد.
آنچه اکنون این اثر را دوباره در کانون توجه قرار داده، حضورش در فیلم «Sentimental Value» ساخته یواخیم تریر است؛ فیلمی که در جشنوارههای اروپایی خوش درخشیده و نامزد چندین جایزه بینالمللی شده است. حدود یک ساعت پس از آغاز فیلم، دوربین در راهروی خانهای قدیمی حرکت میکند و ناگهان پرترهای آشنا بر دیوار ظاهر میشود: همان «زن ناشناس».
در این فیلم، خانهای چوبی در اسلو محور روایت چند نسل از یک خانواده است. پرتره در فلاشبکی به دهه ۱۹۳۰ دیده میشود؛ دورهای که یکی از زنان خانواده به مقاومت میپیوندد، دستگیر میشود و سالها بعد زندگیاش را پایان میدهد.
نکته قابل توجه آن است که تصویری که در فیلم دیده میشود، نسخهای شوروی نیست، بلکه کپی آزادی است که سالها پیش توسط هنرمندی نروژی به نام هدویگ بروخ خلق شده بود. بروخ در پنجاهسالگی به طور جدی به نقاشی روی آورد و برداشت شخصی خود از «زن ناشناس» را ارائه کرد؛ تفسیری اندوهگینتر و انسانیتر از چهره اصلی.
سالها بعد و میان ساخت دو فیلم تریر، بروخ به زندگی خود پایان داد؛ رویدادی که پیوندی ناخواسته میان این شاهکار روسی و سرنوشت تراژیک یک هنرمند معاصر ایجاد کرده است.
