آخرین سپر هستهای جهان فردا از کار میافتد؛ هشدار کارشناسان درباره آینده امنیت جهانی
فردا، با پایان یافتن پیمان «استارت نو»، جهان وارد مرحلهای میشود که بسیاری از کارشناسان آن را خطرناکترین خلأ امنیتی هستهای دهههای اخیر میدانند.
این توافق که در سال ۲۰۱۰ میان آمریکا و روسیه امضا شد، آخرین معاهده فعال برای محدودسازی زرادخانههای هستهای دو قدرت بزرگ جهان است و با انقضای آن در ۵ فوریه، هیچ جایگزین رسمی در کار نخواهد بود.
استارت نو هشتمین توافق هستهای میان واشنگتن و مسکو از زمان پیمان سال ۱۹۶۳ برای ممنوعیت آزمایشهای هستهای بود. این نسخه سوم از توافقهای کنترل تسلیحات، سقفی معادل ۱۵۵۰ کلاهک هستهای مستقر برای هر طرف تعیین میکرد و سالها بهعنوان ابزار اصلی نظارت و حفظ توازن شکننده قدرت عمل کرده است.
به گفته دکتر جیم والش، پژوهشگر ارشد برنامه مطالعات امنیتی امآیتی، انقضای این پیمان لزوماً به معنای فروپاشی فوری خویشتنداری هستهای نیست، اما میتواند زنجیرهای از رویدادها را رقم بزند که پیامدهای آن در ماهها و سالهای آینده آشکار شود. او هشدار میدهد که در شرایط بحران یا جنگ، گسترش تسلیحات هستهای دوباره به گزینهای عملی تبدیل میشود و تصمیم یک کشور میتواند دیگران را به واکنش وادارد.
برخلاف برخی توافقهای پیشین، استارت نو امکان تمدید دوباره ندارد. تنها تمدید مجاز آن در سال ۲۰۲۱ و در اوج تنشها، با توافق ولادیمیر پوتین و جو بایدن انجام شد. دونالد ترامپ اعلام کرده است که اجازه میدهد این پیمان بدون پذیرش پیشنهاد مسکو برای حفظ داوطلبانه محدودیتها منقضی شود و وعده «توافقی بهتر» را داده است؛ وعدهای که به گفته متخصصان، فعلاً پشتوانه عملی ندارد.
جان اراث، مدیر سیاستگذاری مرکز کنترل تسلیحات و منع اشاعه، میگوید رهبران آمریکا بیش از یک دهه فرصت داشتند تا توافق جایگزین طراحی کنند، اما موفق نشدند. از نگاه او، همزمانی بیثباتی جهانی، درگیریهای منطقهای و تضعیف نهادهای دیپلماتیک با حذف آخرین محدودیتهای عددی هستهای، احساس امکانپذیری جنگ هستهای را افزایش داده است.
روسیه با بیش از ۵۵۰۰ کلاهک هستهای بزرگترین زرادخانه تأییدشده جهان را در اختیار دارد و یک موشک بالستیک قارهپیما از خاک این کشور حدود ۳۰ دقیقه تا رسیدن به آمریکا زمان نیاز دارد. آمریکا نیز با حدود ۵۰۴۴ سلاح هستهای، که بخشی از آنها در پنج کشور متحد مستقر هستند، در رتبه بعدی قرار دارد. مجموع این دو کشور نزدیک به ۹۰ درصد تسلیحات هستهای جهان را تشکیل میدهد.
کارشناسان یادآور میشوند که بسیاری از پیشرفتهای کنترل تسلیحات پس از لحظات نزدیک به فاجعه، مانند بحران موشکی کوبا، حاصل شد؛ زمانی که رهبران بهروشنی خطر نابودی متقابل را دیدند. امروز اما این حس فوریت کمرنگ شده است. در جهانی چندپاره با ملیگرایی رو به رشد و نهادهای ضعیفتر، خطر سوءمحاسبه افزایش مییابد. به باور ناظران، بدون اراده سیاسی و رهبری جدی، انقضای استارت نو میتواند آغاز مسیری باشد که بازگشت از آن بسیار دشوارتر از تصور امروز است.
