بحران آب در ایران؛ ریشههایی عمیقتر از خشکسالی طبیعت
گزارشهای تازه نشان میدهد بحران شدید آب که این روزها زندگی میلیونها نفر در ایران را تهدید میکند، تنها نتیجه کاهش بارندگی نیست و بخش مهمی از آن به سیاستهایی بازمیگردد که طی دههها برای گسترش کشاورزی و دستیابی به خودکفایی اتخاذ شده است.
همزمان با کاهش بیسابقه بارشها و افت محسوس ذخایر سدها، ساکنان تهران هشدار دادهاند که ممکن است در هفتههای آینده با کمبود جدی آب روبهرو شوند؛ شرایطی که رسانههای بینالمللی آن را یکی از سختترین چالشهای زیستمحیطی ایران میدانند.
روزنامه واشنگتنپست در گزارشی که سهشنبه منتشر شد، نوشت کمبود تاریخی بارش و خشکسالی مداوم طی ۵ سال اخیر ایران را به «لبه پرتگاه» رسانده است، اما ریشه این بحران فراتر از طبیعت است و به تصمیمات سیاسی بازمیگردد که از دهههای گذشته برای گسترش اراضی کشاورزی و افزایش سطح زیر کشت اتخاذ شده است. به نوشته این روزنامه، دولت با خرید تضمینی محصولاتی چون برنج و سیب ــ که مصرف آب بسیار بالایی دارند ــ و همچنین ارائه یارانه برای کود و وامهای ارزانقیمت، عملاً کشاورزی آببَر را تشویق کرده است.
در این گزارش آمده است که طی سالهای گذشته مجوزهای گسترده برای حفر چاههای جدید صادر شد؛ چاههایی که در مناطق خشک و نیمهخشک فشار زیادی بر منابع زیرزمینی وارد کرده و به افت شدید سطح آبهای زیرزمینی منجر شدهاند. کارشناسان میگویند ادامه این روند میتواند پیامدهایی جبرانناپذیر برای امنیت آبی کشور داشته باشد.
برخی فعالان محیطزیست در ایران از مقامهای سیاسی خواستهاند که رویکردهای قدیمی در بخش کشاورزی را بازنگری کنند، اما کارشناسان معتقدند چنین تغییری نیازمند اصلاحات گسترده در روابط اقتصادی و تجاری ایران با جهان است؛ اصلاحاتی که تاکنون چشمانداز روشنی برای آن دیده نمیشود.
کادر فنی سازمانهای بینالمللی نیز بر نقش همزمان خشکسالی و سیاستهای نادرست تأکید میکنند. کازم مادنی، مدیر مؤسسه آب، محیطزیست و سلامت سازمان ملل، در گفتوگویی گفته است: «یکی از عوامل کلیدی این است که در تاریخ معاصر چنین خشکسالی از نظر گستره و مدتزمان نداشتیم. نمیتوانیم نقش خشکسالی را نادیده بگیریم، باید منصف باشیم.»
با وجود تشدید بحران، ایران همچنان بر سیاست خودکفایی تأکید دارد. سال گذشته مجلس با یک برنامه پنجساله توسعه موافقت کرد که هدف آن تولید داخلی ۹۰ درصد از محصولات غذایی اصلی، شامل گندم، جو، برنج، حبوبات، گوشت قرمز و سفید و شکر است؛ هدفی که به گفته تحلیلگران میتواند فشار بیشتری بر منابع آبی کشور وارد کند.
