۲۸۰ ساعت در خاموشی؛ آیا «استارلینک» قفل اینترنت ایران را میشکند؟
در حالی که عقربههای ساعت شمارشگر «نتبلاکس» از مرز ۲۸۰ ساعت عبور کرده است، ایران برای سیزدهمین روز متوالی در تاریکی دیجیتال به سر میبرد و میلیونها شهروند ایرانی همچنان از دسترسی به ارتباطات جهانی محروماند.
همزمان، گزارشها درباره رایگان شدن اینترنت ماهوارهای «استارلینک» و معرفی فناوری «اتصال مستقیم به تلفن همراه» بار دیگر توجه افکار عمومی را به امکانهای فنی و موانع سیاسی برای دور زدن خاموشی اینترنت جلب کرده است.
اما این فناوری چیست و آیا قفل اینترنت ایران را باز میکند؟
تداوم خاموشی و سناریوی «لیست سفید»
سازمان غیردولتی «نتبلاکس» که وضعیت اینترنت در جهان را رصد میکند، روز سهشنبه ۳۰ دی اعلام کرد که قطع سراسری اینترنت در ایران وارد سیزدهمین روز خود شده است.
این نهاد هشدار داد که بررسی ترافیک دادهها نشان میدهد حکومت ایران ممکن است در حال آزمایش طرحی خطرناک باشد: حرکت به سمت «اینترنت طبقاتی» یا «لیست سفید».
در این سناریو، دسترسی به شبکه جهانی به طور کامل مسدود شده و تنها پلتفرمها و خدمات محدود و گزینششدهای که مورد تایید نهادهای امنیتی باشند، اجازه فعالیت خواهند داشت.
این تاکتیک که یادآور مدلهای محدودکننده در کشورهایی نظیر کره شمالی است، عملاً امکان گردش آزاد اطلاعات و انتشار اخبار را به صفر میرساند.
استارلینک؛ از دیشهای پنهانی تا رویای اتصال مستقیم
در این میان، اینترنت ماهوارهای استارلینک، متعلق به شرکت اسپیسایکس، به یکی از معدود راههای ارتباطی خارج از کنترل زیرساختهای داخلی ایران تبدیل شده است.
گزارشها نشان میدهد برخی کاربران که به گیرندههای استارلینک دسترسی داشتهاند، توانستهاند با وجود محدودیتها، اطلاعاتی از وضعیت داخل ایران به رسانههای آزاد منتقل کنند.
بر اساس اعلام وزارت خزانهداری آمریکا، ارائه خدمات اینترنتی ماهوارهای برای حمایت از دسترسی آزاد به اطلاعات در ایران، از شمول برخی تحریمها مستثنا شده است.
به همین دلیل، در مقاطعی اینترنت پرسرعت استارلینک که نیازمند دیش و گیرنده مخصوص است، برای کاربران داخل ایران بهصورت رایگان فعال شده است.
«اتصال مستقیم به تلفن همراه» چیست؟
قابلیت جدید استارلینک با عنوان «Direct to Cell» یا «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (D2C)، مرحله تازهای در ارتباطات ماهوارهای به شمار میرود.
در این فناوری، ماهوارههای مدار پایینی زمین (LEO) مانند دکلهای مخابراتی عمل میکنند و امکان اتصال مستقیم گوشیهای تلفن همراه سازگار به شبکه ماهوارهای را بدون نیاز به تجهیزات اضافی فراهم میسازند.
محمد سمیعزاده نیکو، استادیار دانشکده مهندسی برق و الکترونیک دانشگاه صنعتی نانیانگ سنگاپور، در مصاحبه با یورو نیوز توضیح داد که این فناوری بهطور خاص برای پوشش مناطق فاقد آنتندهی یا نقاط کور شبکههای سلولی طراحی شده و هماکنون در کشورهایی مانند ایالات متحده و نیوزیلند وارد مرحله بهرهبرداری شده است.
این سرویس در ابتدا برای پوشش نقاط کور طراحی شده بود، اما پتانسیل بالایی برای مقابله با سانسور اینترنت دارد.
دکتر سمیعزاده نیکو بیان کرد که اگرچه چالشهای فنی نظیر سرعت بالای حرکت ماهوارهها و پدیدهای به نام «اثر دوپلر» (تغییر فرکانس ناشی از حرکت) وجود دارد، اما گوشیهای هوشمند نسل جدید برای غلبه بر این موانع طراحی شدهاند.
چه گوشیهایی پشتیبانی میشوند؟ خبر خوب این است که برای استفاده از این سیستم نیاز به نصب اپلیکیشن خاصی نیست. گوشیهای آیفون ۱۳ به بالا و مدلهای جدید سامسونگ که سختافزار لازم برای مدیریت تغییرات فرکانسی را دارند، میتوانند ماهوارههای استارلینک را به عنوان یک اپراتور موبایل (مانند همراه اول یا ایرانسل) شناسایی کنند.
محدودیتها و واقعیتهای فنی
به گفته کارشناسان، تلفنهای همراه برخلاف دیشهای استارلینک، آنتنهای کمقدرتی دارند. به همین دلیل:
- سرعت محدود: سرویس D2C در مراحل اولیه عمدتاً برای ارسال پیام متنی (Text) و ارتباطات کمحجم مناسب است و نمیتوان انتظار پهنای باند فیبر نوری را از آن داشت.
- نیاز به فضای باز: کاربر برای اتصال باید در فضای باز و زیر آسمان باشد تا «خط دید» مستقیم با ماهواره برقرار شود.
- چالش تراکم: در مناطقی که جمعیت زیادی متمرکز شدهاند (مانند تجمعات اعتراضی)، پهنای باند محدود ماهواره ممکن است دچار اشباع شود.
جنگ الکترونیک؛ آیا رژیم میتواند اینترنت ماهوارهای را قطع کند؟
یکی از بزرگترین نگرانیها، توانایی رژیم ایران در ایجاد اختلال است. در مورد سرویس پرسرعت (دیشدار)، ردیابی دشوار اما ممکن است.
دیشهای استارلینک امواج مایکروویو منتشر میکنند که با رادارهای پیشرفته قابل شناسایی است.
کارشناسان توصیه میکنند کاربران این دستگاهها تنها در زمان استفاده سیستم را روشن کنند تا ریسک شناسایی کاهش یابد.
اما در مورد سرویس «اتصال مستقیم به تلفن همراه»، ماجرا متفاوت است.
دکتر سمیعزاده نیکو معتقد است که ردیابی و مکانیابی تکتک گوشیها توسط نیروهای امنیتی به دلیل توان پایین سیگنال، تقریباً غیرممکن یا بسیار دشوار است. با این حال، آسیبپذیری این سیستم در برابر «پارازیت» (Jamming) بیشتر است. از آنجا که سیگنال رسیده به گوشی ضعیفتر از سیگنال دیش است، حکومت میتواند با نصب پارازیتاندازهای قوی در شهرهای بزرگ، در فواصل چند کیلومتری اختلال ایجاد کند.
هرچند، مختل کردن کل فضای جغرافیایی ایران امری بعید و از نظر فنی تقریباً نشدنی است.
