۵ ایستگاه کلیدی پیش از دور جدید مذاکرات ایران و واشنگتن
پس از ماهها تنش بیسابقه و تهدیدهای آشکار، ایران و ایالات متحده قرار است فردا، جمعه، در مسقط، پایتخت عمان، دور جدیدی از مذاکرات حساس و سرنوشتساز را آغاز کنند.
این گفتوگوها که محور اصلی آن برنامه هستهای ایران است، عملا مجموعهای از بحرانهای سیاسی، امنیتی و اجتماعی بر آن سایه انداخته است.
عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، شامگاه چهارشنبه با انتشار پستی در شبکه اکس نوشت: «قرار است مذاکرات هستهای با ایالات متحده حدود ساعت ۱۰ صبح جمعه در مسقط برگزار شود.»
این مذاکرات نخستین تماس رسمی دو طرف پس از جنگ ۱۲ روزه اسرائیل علیه ایران در ژوئن گذشته و موج گسترده اعتراضات داخلی در ایران بهشمار میرود؛ اعتراضاتی که بسیاری از کشورها، در صدر آنها ایالات متحده، تهران را به سرکوب آن متهم کردند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از سوی دیگر فشار بر ایران را ادامه داده و تلویحاً از احتمال حمله آمریکا به ایران در واکنش به کشته شدن معترضان مسالمتآمیز یا در صورت اجرای اعدامهای گسترده مرتبط با اعتراضات سخن گفته است.
همزمان، دونالد ترامپ بار دیگر پیگیری پرونده هستهای ایران را در اولویت قرار داده است؛ این اقدام پس از آن صورت میگیرد که وقوع تنشها و درگیریهای ماه ژوئن، پنج دور مذاکراتِ سال گذشته در رم و مسقط را با وقفه مواجه کرد.
ایران در آن گفتگوها، مذاکره بر سر توان موشکی خود را نپذیرفته و این تسلیحات را که توانایی هدف قرار دادن اسرائیل را دارند، تنها ابزاری برای دفاع مشروع و بازدارندگی دانسته بود.
در آستانه دور جدید مذاکرات، خبرگزاری آسوشیتدپرس در گزارشی به بررسی ابعاد برنامه هستهای ایران و تنشهای حاکم بر روابط تهران و واشنگتن پرداخته است که گزیدهای از آن در ادامه میآید:
راهبرد دوگانه ترامپ: نامه به خامنهای و تهدید نظامی
دونالد ترامپ در دوره جدید ریاستجمهوری خود، سیاست «فشار حداکثری» را با تمایل به مذاکره مستقیم ترکیب کرده است. یکی از نقاط عطف این رویکرد، نامهای بود که او در تاریخ ۵ مارس ۲۰۲۵ برای علی خامنهای، رهبر ایران ارسال کرد.
ترامپ یک روز پس از ارسال نامه، در مصاحبهای تلویزیونی ضمن تایید این موضوع گفت: «من برای آنها نامهای نوشتم و گفتم: امیدوارم مذاکره کنید، زیرا اگر مجبور به مداخله نظامی شویم، فاجعهبار خواهد بود.»
تحلیلگران بر این باورند که ترامپ در تلاش است الگوی مذاکرات خود با کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی، را در مورد ایران نیز تکرار کند. هرچند نامههای پیشین او در دوره اول ریاستجمهوریاش با واکنش تند رهبر ایران مواجه شده بود، اما اکنون با تغییر شرایط میدانی و اقتصادی، واشنگتن امیدوار است که تهران پای میز معامله بنشیند.
ترامپ همزمان با درخواست گفتگو، تحریمها را تشدید کرده و به صراحت اعلام کرده که گزینه حمله نظامی به سایتهای هستهای توسط آمریکا یا اسرائیل همچنان روی میز است.
میانجیگری عمان و نقش «استیو ویتکاف»
پیش از رسیدن به نقطه فعلی، سلطنت عمان تلاشهای دیپلماتیک گستردهای را انجام داد تا زمینه را برای دیدارهای مستقیم فراهم کند.
این تلاشها منجر به دیداری نادر میان عباس عراقچی و «استیو ویتکاف»، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه شد.
با این حال، مسیر گفتگوها هموار نبوده است. ویتکاف در مصاحبهای اعلام کرده بود که غنیسازی اورانیوم تا سطح ۳.۶۷ درصد (همانند برجام ۲۰۱۵) ممکن است قابل قبول باشد.
اما از آن زمان، موضع واشنگتن سختتر شده است.
ویتکاف و سایر مقامات دولت ترامپ اکنون تاکید دارند که تحت هیچ توافق جدیدی، ایران حق غنیسازی اورانیوم را ندارد؛ شرطی که تهران آن را به شدت رد کرده و همواره بر حق ذاتی خود برای فناوری هستهای صلحآمیز تاکید داشته است.
جنگ ۱۲روزه و اعتراضات گسترده
اسرائیل در ژوئن جنگی ۱۲روزه علیه ایران آغاز کرد که شامل بمباران تأسیسات هستهای ایران توسط ایالات متحده نیز بود.
ایران بعداً در نوامبر اعلام کرد این حملات به توقف کامل غنیسازی اورانیوم در کشور انجامیده است؛ هرچند بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی نتوانستند از سایتهای بمبارانشده بازدید کنند.
اندکی بعد، ایران شاهد اعتراضاتی بود که از اواخر دسامبر در پی سقوط ارزش ریال آغاز شد و بهسرعت به سراسر کشور گسترش یافت.
فعالان، نهادهای حقوق بشری و کشورهای مختلف از سرکوب خونین اعتراضات سخن گفتند که به کشته شدن هزاران نفر و بازداشت دهها هزار معترض انجامید.
نگرانیهای غرب
ایران دهههاست بر صلحآمیز بودن برنامه هستهای خود تأکید میکند، اما آژانس بینالمللی انرژی اتمی میگوید ایران تنها کشور غیرهستهای است که اورانیوم را تا سطح ۶۰ درصد ـ نزدیک به ۹۰ درصد لازم برای ساخت بمب اتمی ـ غنیسازی میکند.
بر اساس توافق هستهای ۲۰۱۵، به ایران اجازه داده شده بود اورانیوم را تا سطح ۳.۶۷ درصد غنیسازی کرده و ذخیرهای تا ۳۰۰ کیلوگرم نگه دارد.
آخرین گزارش آژانس نشان میدهد ذخایر اورانیوم ایران به حدود ۹۸۷۰ کیلوگرم رسیده که بخشی از آن با غنای ۶۰ درصد است.
سازمانهای اطلاعاتی آمریکا برآورد میکنند ایران هنوز برنامه ساخت سلاح هستهای را آغاز نکرده، اما اقداماتی انجام میدهد که «در صورت تصمیمگیری، آن را در موقعیت بهتری» قرار میدهد.
دههها تنش میان ایران و آمریکا
به نوشته آسوشیتدپرس، ایران در دوران محمدرضا شاه پهلوی «یکی از مهمترین متحدان واشنگتن در خاورمیانه» بود، اما در سال ۱۹۷۹ اوضاع بهکلی تغییر کرد.
شاه بهدلیل بیماری و ناآرامیهای مردمی از کشور گریخت و پس از انقلاب، رژیمی تحت حاکمیت روحانیون روی کار آمد.
در اواخر همان سال، دانشجویان سفارت آمریکا در تهران را اشغال کردند که به بحران گروگانگیری ۴۴۴ روزه و قطع روابط دیپلماتیک دو کشور انجامید.
پس از آن، حمایت آمریکا از عراق در جنگ دهه ۱۹۸۰ و سپس درگیریهای دریایی که به سرنگونی یک هواپیمای مسافربری ایران توسط آمریکا در سال ۱۹۸۸ انجامید، تنشها را تشدید کرد.
با این حال، روابط دو کشور دورههایی از کاهش و افزایش تنش را تجربه کرد و اوج مثبت آن با دستیابی به توافق هستهای ۲۰۱۵ رقم خورد؛ اما خروج ترامپ از توافق در سال ۲۰۱۸ بار دیگر منطقه را به سمت تشدید تنش سوق داد؛ پیامدهایی که تا امروز ادامه دارد.
