«اقتصاد وفاداری در ایران»؛ جمهوری اسلامی چگونه بقای خود را تضمین میکند؟
تنها ایدئولوژی نیست که دستگاه امنیتی گسترده ایران را به همپیوسته نگه میدارد، بلکه این ساختار بر منظومهای یکپارچه از مشوقهای اقتصادی نیز استوار است که فروپاشی رژیم را به تهدیدی مستقیم برای منافع طیف وسیعی از پیروان و وفاداران آن تبدیل میکند.
جمهوری اسلامی از بدو تأسیس، شبکهای گسترده و چندشاخه ایجاد کرده است که بر بیش از نیمی از اقتصاد تسلط دارد و همچون سپر حمایتی قدرتمندی برای رژیم عمل میکند.
طبق آنچه «والاستریت ژورنال» به نقل از پژوهشگران و تحلیلگران متخصص در امور ایران نقل کرده است، این رژیم مبتنی بر پاداش دادن به وفاداران با پول، شغل و امتیازات در ازای سرکوب مخالفان و پایبندی به خط قدرت است.
این رابطه اقتصادی–اجتماعی به رژیم کمک میکند تا با وجود کارزار نظامی چند هفتهای آمریکا و اسرائیل که ساختار رهبری و نظامی آن را تضعیف کرده، انسجام خود را حفظ کند.
اگرچه نظرسنجیهای اخیر حاکی از آن است که تنها حدود ۲۰ درصد ایرانیان از رژیم حمایت میکنند، اما همین گروه در مقایسه با مخالفان، بلوکی منسجمتر را تشکیل میدهد که روحانیون حاکم، نیروهای شبهنظامی و بخشی از اقشار جامعه را از طریق منافع اقتصادی به هم پیوند میدهد.
«علی واعظ»، رئیس پروژه ایران در «گروه بینالمللی بحران»، میگوید: «میلیونها نفر از وفاداری خود به رژیم سود میبرند و نمیخواهند این امتیازات را از دست بدهند.»
این امتیازات شامل چیزهایی مانند کوپنهای نقدی، اولویت در پذیرش دانشگاهها، و دسترسی به ارز خارجی با نرخ ترجیحی یا دریافت وامهای ارزان است.
سپاه پاسداران: یک بازیگر کلیدی
سپاه پاسداران، نیروی نظامی نخبهای که برای حفاظت از نظام ایجاد شده، دستکم ۱۲۵ هزار نیروی حقوقبگیر دارد و نقشی عمده در اقتصاد ایفا میکند؛ نهادی که عملاً همچون یک شرکت شبهدولتی عمل میکند. این نهاد در تجارت کالاهای مصرفی فعال است و بر بخشهای مهم زیرساختی مانند نفت و گاز، ساختوساز و مخابرات تسلط دارد.
سپاه شرکتهای بزرگی را کنترل میکند که قراردادهای عمومی برای ساخت سدها، بزرگراهها و خطوط مترو، بیمارستانها، هتلهای لوکس و کافهها دریافت کردهاند.
حدود یک دهه پیش، زمانی که شرکتهای چندملیتی بهدلیل تحریمها از بخش انرژی ایران خارج شدند، پروژههای آنها بدون برگزاری مناقصه به شرکتهای وابسته به سپاه واگذار شد تا در میدان گازی پارس جنوبی—بخش ایران از بزرگترین میدان گازی جهان که با قطر مشترک است—پروژهها را توسعه دهند.
ارزش قراردادهای شرکت خاتم الانبیا، برجستهترین بازوی اقتصادی سپاه پاسداران، حدود ۵۰ میلیارد دلار تخمین زده میشود که معادل حدود ۱۴ درصد از تولید ناخالص داخلی ایران است.
بسیج
رژیم همچنین با کمک بسیج، نیروی داوطلبی با حدود ۷۰۰ هزار عضو که مدافع سرسخت جمهوری اسلامی است، کنترل خیابانها را حفظ میکند. اعضای بسیج در دانشگاههای ایران حضور دارند و در بیشتر نهادهای دولتی و شرکتهای وابسته به حکومت موقعیتهایی در اختیار دارند؛ موضوعی که در حسابهای رسمی شبکههای اجتماعی بسیج و نیز توسط کارکنان دولت ایران تأیید شده است.
همچنین از اعضای بسیج انتظار میرود هر ماه چند روز آموزش پایه دریافت کنند.
فعالان ایرانی میکویند: «برخلاف ارتش، بسیج بخشی از جامعه است.»
اقتصاد به عنوان ابزاری برای وفاداری
بر اساس قوانین ایران، بنیادهای مذهبی و شرکتهای سپاه از پرداخت مالیات معاف هستند.
این نهادها و همچنین بازرگانانی که به بسیج میپیوندند به ارز خارجی با نرخ ترجیحی برای واردات کالا دسترسی دارند و در دریافت قراردادهای دولتی نیز در اولویت قرار میگیرند.
کارشناسان خاطرنشان میکنند که جوانان وفادار رژیم در پذیرش دانشگاههای برتر ایران در اولویت قرار میگیرند؛ امری که آنها را در مسیر دستیابی به مناصب مهم دولتی و مشاغل پردرآمد در شرکتهای تحت کنترل جناحهای تندرو قرار میدهد.
طبق گزارش مؤسسه ژئوپولیتیکی کلینگندیل در هلند که دسامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، روحانیون محافظهکار همپیمان سپاه نیز بنیادهای مذهبی بزرگی را کنترل میکنند که همراه با شرکتهای سپاه بیش از ۵۰ درصد اقتصاد ایران را در اختیار دارند.
بر اساس گزارش مراکز پژوهشی، این منظومه، ستون اصلی قدرت اقتصادی دولت به شمار میرود و بهطور چشمگیری فرصتهای تغییر سیاسی داخلی را محدود میکند.
