«هیولای دریای خزر»؛ هواپیمای افسانهای که قوانین پرواز را به چالش کشید
در تابستان سال ۲۰۲۰، در ساحل شهر دربند روسیه در جنوبیترین بخش ساحل غربی دریای خزر، سازهای عظیم و متفاوت توجه بسیاری را جلب کرد؛ وسیلهای که جهان بیش از ۳ دهه آن را ندیده بود.
این سازه در واقع یک اکرانوپلان از کلاس «لون» بود؛ وسیلهای غولپیکر که طول آن از بزرگترین هواپیماهای مسافربری جهان نیز بیشتر است و وزن بالهای عظیم آن به حدود ۳۸۰ تن میرسد.
اکرانوپلان نوعی وسیله ترکیبی میان کشتی و هواپیما محسوب میشود که بر اساس پدیدهای به نام «اثر سطحی» یا Ground Effect حرکت میکند. در این حالت، زمانی که وسیله در ارتفاعی بسیار پایین و نزدیک سطح آب حرکت میکند، بالهای آن لایهای از هوای فشرده در زیر خود ایجاد میکنند. این لایه مانند بالشتکی هوایی عمل کرده و باعث افزایش نیروی بالابر و کاهش مقاومت هوا میشود، موضوعی که سرعت و کارایی حرکت را افزایش میدهد.
در اواخر دهه ۱۹۶۰ میلادی، ماهوارههای جاسوسی آمریکا تصاویری از یک اکرانوپلان بسیار بزرگ شوروی ثبت کردند. تحلیلگران غربی به دلیل ابعاد غیرعادی این وسیله، آن را «هیولای دریای خزر» نامیدند.
این نمونه آزمایشی با نام Korabl Maket یا به اختصار KM شناخته میشد و در واقع پایهای برای طراحی نسل بعدی این وسایل شد. نتیجه این پروژه بعدها به ساخت کلاس «لون» انجامید؛ مدلی که به طور رسمی در سال ۱۹۸۷ وارد خدمت شد.
با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در دهه ۱۹۹۰، پروژههای بسیاری در حوزه نظامی متوقف شد و برنامه اکرانوپلانها نیز از این قاعده مستثنا نبود. تنها نمونه کامل از کلاس «لون» در یک پایگاه دریایی رها شد و برای سالها در همانجا باقی ماند تا سرانجام در سال ۲۰۲۰ به شکل غیرمنتظرهای در ساحل دربند دیده شد.
نام «لون» در زبان روسی به نوعی پرنده شکاری اشاره دارد. این وسیله برای اهداف نظامی طراحی شده بود و با بهرهگیری از ۸ موتور جت قدرتمند میتوانست به سرعتی حدود ۵۴۷ کیلومتر در ساعت برسد. اکرانوپلان در ارتفاعی بسیار پایین و نزدیک سطح آب حرکت میکرد و همین ویژگی باعث میشد شناسایی آن توسط رادارها بسیار دشوار باشد.
همچنین این وسیله میتوانست بدون تماس مستقیم با آب از روی میدانهای مین دریایی یا اژدرها عبور کند. هدف اصلی طراحی آن حمله به زیردریاییها و ناوهای هواپیمابر کشورهای عضو ناتو، از جمله ایالات متحده، بود.
روی بدنه این اکرانوپلان ۶ سکوی پرتاب موشک هدایتشونده نصب شده بود که توانایی حمل کلاهکهای قدرتمند را داشتند. با وجود برنامههایی برای تولید تعداد بیشتری از این مدل، کمبود منابع مالی پس از فروپاشی شوروی مانع ادامه پروژه شد و این نمونه به تنها اکرانوپلان عملیاتی کلاس «لون» تبدیل شد.
امروزه اکرانوپلانها بیشتر به عنوان بخشی از تاریخ فناوری نظامی شناخته میشوند، اما در سالهای اخیر توجه دوبارهای به این مفهوم جلب شده است. برخی شرکتهای خصوصی در حال بررسی استفاده از فناوری اثر سطحی همراه با باتریهای الکتریکی برای حملونقل مسافر و کالا هستند.
در همین حال، آژانس پروژههای پژوهشی پیشرفته دفاعی آمریکا، دارپا، نیز در قالب برنامهای با نام «Liberty Lifter» در حال توسعه نسل جدیدی از اکرانوپلانهای بزرگ با تواناییهای مشابه است.
