سردتر از این نمیشود؛ جایی روی زمین که دما به منفی ۹۸ درجه رسید
با فرا رسیدن فصل سرما، این پرسش برای بسیاری مطرح میشود که دما تا چه اندازه میتواند کاهش یابد و سردترین نقطه کره زمین کجاست.
یافتههای علمی نشان میدهد پاسخ این پرسش فراتر از تصورات معمول است و به نقاطی بسیار دورافتاده در جنوبگان میرسد؛ جایی که طبیعت رکوردهایی بیسابقه از سرمای مطلق را ثبت کرده است.
در روز ۲۳ ژوئن سال ۱۹۸۳ میلادی، دماسنجها در ایستگاه «وُستوک» روسیه در قطب جنوب عدد ۸۹.۲- درجه سانتیگراد را نشان دادند. این ایستگاه که در دل یک بیابان یخی متروک قرار دارد، تا سالها به عنوان سردترین نقطه ثبتشده روی زمین شناخته میشد. این دما حتی برای منطقهای که به سرمای شدید مشهور است، بهمراتب پایینتر از میانگینهای معمول به شمار میرفت. با این حال، پژوهشهای بعدی نشان دادند که این رکورد نیز پایان ماجرا نبوده است.
دانشمندان مرکز ملی دادههای برف و یخ در دانشگاه کلرادو بولدر با تحلیل دادههای ماهوارهای بین سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۶ به این نتیجه رسیدند که در بخشهایی از فلات شرق قطب جنوب، دماهایی حتی پایینتر از وُستوک ثبت شده است. به گفته این پژوهشگران، در شبهای قطبی زمستانی که خورشید برای ماهها طلوع نمیکند، دما در برخی نقاط به حدود ۹۸- درجه سانتیگراد رسیده است.
این دماهای بیسابقه در مرتفعترین بخشهای ورقه یخی جنوبگان و در ارتفاعی حدود ۳۸۰۰ تا ۴۰۵۰ متر بالاتر از سطح دریا اندازهگیری شدهاند. پژوهشگران توضیح میدهند که چنین شرایطی اغلب زمانی شکل میگیرد که گرداب قطبی جنوب، یعنی تودهای چرخان از بادهای بسیار قدرتمند، قویتر میشود. این گرداب همچون دیواری نامرئی، هوای فوقالعاده سرد را درون قاره به دام میاندازد و مانع از ورود هوای گرمتر میشود.
هرچند این اعداد کمترین دماهای ثبتشده در طبیعت به شمار میروند، دانشمندان در آزمایشگاه توانستهاند شرایطی بسیار سردتر از این را نیز بهطور مصنوعی ایجاد کنند. صفر مطلق که معادل ۲۷۳.۱۵- درجه سانتیگراد است، حد نهایی پایینترین دمای ممکن محسوب میشود و بر اساس قانون سوم ترمودینامیک، رسیدن کامل به آن غیرممکن است.
با این حال، در سال ۲۰۲۱ گروهی از دانشمندان آلمانی موفق شدند گازی را تا دمای ۳۸ پیکوکلوین، یعنی فاصلهای ناچیز از صفر مطلق، سرد کنند. در این آزمایش، حدود ۱۰۰ هزار اتم روبیدیوم در یک تله مغناطیسی در بالای برج سقوطی به ارتفاع ۱۱۰ متر قرار گرفتند و به حالتی موسوم به چگالش بوز–اینشتین رسیدند؛ وضعیتی شگفتانگیز که در آن هزاران اتم همچون یک موجود کوانتومی واحد رفتار میکنند.
