کشف آیینهای متفاوت تدفین در ایران باستان؛ دو جنین ۶۵۰۰ ساله در تپه چپرآباد
باستانشناسان در جریان کاوشهای علمی در تپه چپرآباد واقع در آذربایجان غربی، به کشفی کمسابقه دست یافتهاند که گوشهای از تنوع و پیچیدگی آیینهای تدفین در ایران باستان را آشکار میکند.
در این محوطه، بقایای دو جنین مربوط به اواسط هزاره پنجم پیش از میلاد شناسایی شده که به گفته پژوهشگران، از نادرترین نمونههای تدفین نوزادان و جنینها در فلات ایران به شمار میرود. این پژوهش توسط مهدی علیرضازاده و حنان بحرانیپور انجام شده و نتایج آن نشان میدهد جوامع مسسنگی رفتارهای متفاوت و معناداری با مردگان خردسال خود داشتهاند.
بر اساس این مطالعه، یکی از این تدفینها از کاملترین نمونههای شناختهشده جنینهای ماقبل تاریخ در ایران محسوب میشود. به طور معمول، بقایای جنینی به دلیل نرمی و شکنندگی استخوانها در طول زمان از بین میروند و به همین دلیل، اطلاعات اندکی درباره نحوه برخورد انسانهای باستان با جنینها در دست است. با این حال، شرایط خاص محیطی در تپه چپرآباد باعث شده است استخوانهای یکی از این جنینها تا حدود ۹۰ درصد سالم باقی بماند و امکان بررسیهای دقیقتری را فراهم کند.
نکته قابل توجه در این کشف آن است که هر دو جنین درون ظروف سفالی دفن شده بودند. بررسی سطح بیرونی این ظروف نشان میدهد آثار دود و حرارت بر آنها وجود دارد و احتمالاً پیش از استفاده در آیین تدفین، برای پختوپز روزمره در فضای آشپزخانه به کار میرفتهاند. این موضوع میتواند نشاندهنده استفاده دوباره از اشیای روزمره در آیینهای تدفینی باشد.
تحلیلهای کمی و کیفی روی استخوانها نشان داده است که هر دو جنین در سن بارداری حدود ۳۶ تا ۳۸ هفته جان خود را از دست دادهاند. در بررسیهای اسکلتی، نشانهای از ضربه یا آسیب عمدی مشاهده نشده و تنها یک شکستگی در جمجمه یکی از جنینها شناسایی شده که پژوهشگران آن را نتیجه فشار خاک دهانه ظرف پس از تدفین میدانند. این وضعیت امکان بازسازی نسبتاً دقیقی از شرایط جسمانی آنها در زمان مرگ را فراهم کرده است.
با وجود آنکه این دو تدفین در فاصلهای کمتر از ۳ متر از یکدیگر و در بازه زمانی مشترکی انجام شدهاند، نحوه برخورد بازماندگان با آنها کاملاً متفاوت بوده است. یکی از جنینها در فضایی که احتمالاً آشپزخانه بوده دفن شده و در کنار آن هدایایی مانند بقایای گوسفند یا بز و یک قطعه سنگ قرار داده شده است. در مقابل، جنین دوم در فضایی شبیه انبار و بدون هیچگونه هدیه تدفینی به خاک سپرده شده است.
به گفته علیرضازاده، این تفاوتها بیانگر تنوع آیینهای تدفین نوزادان در دوره مسسنگی است؛ الگویی که نمونههای مشابه آن در محوطههای باستانی سوریه و عراق نیز مشاهده شده، جایی که برخی نوزادان با مهرههای سنگی و مسی دفن میشدند و برخی دیگر بدون هیچ تشریفاتی. یافتههای این پژوهش در نشریه Archaeological Research in Asia منتشر شده است.
