آسیب دوگانه جنگ و مدیریت ناکارآمد به میراث تاریخی ایران
میراث فرهنگی ایران در پی همزمانی حملات نظامی و ضعفهای مدیریتی داخلی با آسیبهای گستردهای روبهرو شده است
وضعیتی که بنا بر گزارشها، از یک سو ناشی از حملات اخیر و از سوی دیگر نتیجه سالها بیتوجهی و تعرض نهادهای داخلی به این آثار است.
وزارت میراث فرهنگی اعلام کرده شمار آثار تاریخی آسیبدیده در جریان حملات نظامی به ۱۰۸ مورد رسیده است. در این میان، استان تهران با آسیب به ۶۰ اثر بیشترین خسارت را متحمل شده و پس از آن استانهای اصفهان با ۱۹ اثر و کردستان با ۱۲ اثر قرار دارند.
در جریان حملات هوایی به تهران، بخشهایی از کاخ سعدآباد بر اثر موج انفجار آسیب دید. پیشتر نیز گزارشهایی از خسارت به مجموعههایی مانند کاخ گلستان و کاخ چهلستون اصفهان منتشر شده بود؛ آثاری که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند.
یونسکو همزمان با افزایش درگیریها نسبت به آسیب به آثار تاریخی در ایران و منطقه ابراز نگرانی کرده و از طرفهای درگیر خواسته است اقدامات احتیاطی لازم برای حفاظت از میراث فرهنگی را انجام دهند. این نهاد همچنین هشدار داده که تخریب این آثار میتواند به از بین رفتن بخشی از هویت تاریخی جهان منجر شود. سازمان «سپر آبی» نیز این نوع تخریب را اقدامی برگشتناپذیر توصیف کرده است.
در داخل ایران، مقامهای جمهوری اسلامی این خسارات را «جنایتی علیه هویت تاریخی» خواندهاند، اما همزمان کارشناسان به ضعفهای ساختاری در حفاظت از میراث فرهنگی اشاره میکنند. در جریان جنگ ۱۲ روزه مشخص شد ایران فاقد «فهرست قرمز آثار تاریخی» است؛ ابزاری که برای اولویتبندی و حفاظت از آثار در شرایط بحرانی اهمیت دارد.
احمد محیططباطبایی، رئیس کمیته ملی موزههای ایران، پیشتر هشدار داده بود که چنین فهرستی در شرایط جنگی برای جلوگیری از آسیب و قاچاق آثار حیاتی است. با این حال، روند تکمیل این فهرست به دلیل کمبود بودجه متوقف مانده است.
در همین حال، موضوع عدم عضویت ایران در شبکه بینالمللی «سپر آبی» نیز مطرح شده است. این سازمان که در سال ۱۹۹۶ تأسیس شده، با هدف حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران فعالیت میکند. با وجود تلاشهایی در گذشته، ایران هنوز به این شبکه نپیوسته است.
همزمان با حملات اخیر، مقامها اقدام به نصب نشان «سپر آبی» بر برخی بناها کردند، در حالی که کشور عضویت رسمی در این نهاد ندارد. برخی فعالان این اقدام را دیرهنگام توصیف کردهاند.
در کنار آسیبهای ناشی از جنگ، گزارشها نشان میدهد در دهههای گذشته نیز حریم بسیاری از آثار تاریخی از جمله کاخ گلستان، تخت جمشید، میدان نقش جهان و سازههای آبی شوشتر با پروژههای عمرانی و مداخلات شهری دچار تهدید شده است.
