تنگه هرمز؛ از برگ برنده تهران تا گلوگاه فشار اقتصادی
در حالی که تنگه هرمز برای سالها بهعنوان یکی از مهمترین ابزارهای فشار ایران بر بازار جهانی انرژی شناخته میشد
تحلیلهای جدید این گذرگاه راهبردی را بهعنوان نقطهای آسیبپذیر برای تهران توصیف میکنند؛ مسیری که میتواند به جای مزیت، به عامل محاصره اقتصادی تبدیل شود.
بر اساس این تحلیل، ویژگی جغرافیایی خاص تنگه هرمز که دهانهای باریک دارد، به نیروهای دریایی اجازه میدهد با تمرکز منابع در یک نقطه محدود، کنترل گستردهای بر رفتوآمد دریایی اعمال کنند. در چنین شرایطی، بهجای تعقیب اهداف در آبهای آزاد، مسیرهای دریایی ایران بهنوعی در یک «محیط محصور» قرار میگیرد که بهدقت تحت نظارت است.
جیمز هولمز، استاد راهبرد دریایی در کالج جنگ نیروی دریایی آمریکا، در گزارشی تأکید کرده که محاصره دریایی همواره ابزاری مؤثر در جنگها بوده و به نیروی برتر این امکان را میدهد که اقتصاد حریف وابسته به تجارت دریایی را هدف قرار دهد.
این دیدگاه ریشه در نظریات آلفرد ثایر ماهان دارد که «کنترل دریا» را بهمعنای حذف حضور دریایی دشمن و اعمال محاصره بر سواحل او تعریف میکرد. بهگفته ماهان، قطع ارتباط یک کشور با مسیرهای دریایی، همانند قطع ریشههای یک گیاه است که در نهایت به فروپاشی اقتصادی منجر میشود.
در همین چارچوب، گزارشها حاکی از آن است که نیروی دریایی آمریکا در حال اجرای نوعی «محاصره نزدیک» علیه ایران است. این عملیات با استفاده از ناوگانی متشکل از حدود ۱۲ ناوشکن مجهز به موشکهای هدایتشونده انجام میشود که در نزدیکی سواحل ایران فعالیت دارند.
در این نوع محاصره، کشتیهای مشکوک در نزدیکی بنادر مورد بازرسی قرار گرفته و در صورت لزوم توقیف میشوند. نفت مهمترین کالای هدف این محدودیتهاست، اما گزارشها نشان میدهد که تجهیزات نظامی، مهمات و اقلام با کاربرد دوگانه نیز در فهرست ممنوعه قرار دارند.
تحلیلها همچنین به چالشهای نظامی چنین محاصرهای اشاره دارند. کارل فون کلاوزویتس، نظریهپرداز نظامی، معتقد بود دفاع از خطوط طولانی بسیار پرهزینه است و نیروها باید تلاش کنند محدوده دفاعی خود را تا حد امکان کاهش دهند. در این چارچوب، نزدیک شدن به ساحل اگرچه عملیات را سادهتر میکند، اما خطر هدف قرار گرفتن از سوی نیروهای زمینی را افزایش میدهد.
در مقابل، اجرای محاصره در فاصله دورتر از ساحل، نیازمند منابع گستردهتر برای پوشش یک محیط وسیعتر است. به همین دلیل، نحوه استقرار نیروهای دریایی آمریکا در اطراف تنگه هرمز، نشاندهنده توازن میان کاهش ریسک و افزایش کارایی عملیاتی است.
در این میان، گسترش محاصره به سطح جهانی نیز بهعنوان بخشی از یک راهبرد چندلایه مطرح شده که میتواند تلاشها برای دور زدن محدودیتها را در سراسر جهان هدف قرار دهد، هرچند اجرای آن به منابع اطلاعاتی و عملیاتی بیشتری نیاز دارد.
همزمان، مقامات آمریکایی تأکید کردهاند که این فشارها پیامدهای اقتصادی سنگینی برای ایران به همراه داشته است. دونالد ترامپ اعلام کرده که ایران روزانه حدود ۵۰۰ میلیون دلار از محل محدود شدن صادرات خود زیان میبیند و با کمبود نقدینگی مواجه شده است. گزارشهایی نیز از پر شدن ظرفیت ذخیرهسازی نفت و احتمال توقف تولید در برخی میادین حکایت دارد.
