نگاهی تازه به پروژه کانال آب لغمان؛ امیدی برای کشاورزی شرق افغانستان
در کشوری که آب بهعنوان حساسترین و راهبردیترین منبع طبیعی شناخته میشود، اجرای پروژههای بزرگ آبی همواره با معادلات توسعه اقتصادی و امنیت غذایی گره خورده است.
افغانستان با اقلیم عمدتا خشک، کاهش بارندگی و وابستگی گسترده به کشاورزی سنتی، بیش از هر زمان دیگری به مدیریت کارآمد منابع آبی نیاز دارد؛ ضرورتی که بدون آن، هیچ برنامه توسعهای پایدار نخواهد بود.
در همین چارچوب، پروژه کانال سلطنتی لغمان موسوم به «شاهی کانال» بار دیگر به کانون توجه بازگشته است. این طرح یکی از بزرگترین پروژههای آبیاری در شرق افغانستان به شمار میرود و احیای آن نشان میدهد که سیاستهای زیرساختی آب، فراتر از تغییر نظامهای سیاسی، همچنان جایگاه راهبردی خود را حفظ کردهاند. ایده اولیه این کانال به دهه ۱۳۵۰ خورشیدی و دوران محمد داود خان بازمیگردد؛ زمانی که دولت افغانستان برای نخستین بار رویکردی ملی به مدیریت آبهای سطحی و پیوند آن با توسعه کشاورزی اتخاذ کرد.
هدف اصلی این پروژه، بهرهبرداری از آب رودخانه الینگار و تبدیل زمینهای بایر یا کمبازده به اراضی کشاورزی مولد بود. به گفته کارشناسان، اگرچه دولتهای مختلف طی دهههای گذشته تلاشهایی برای اجرای این طرح انجام دادهاند، اما بیثباتی سیاسی و جنگ مانع تکمیل آن شده است. در دولت پیشین تنها حدود ۱۵ درصد پروژه پیش رفت و پس از تغییر نظام در مرداد ۱۴۰۰، کار متوقف شد. با این حال، دولت فعلی با تأمین نسبی امنیت و منابع مالی، پروژه را دوباره در اولویت قرار داده است.
در شهریور ۱۴۰۲، کمیسیون اقتصادی افغانستان دستور بازبینی فنی طرح را صادر کرد و پس از تکمیل مطالعات، پروژه وارد بودجه دولتی شد. کانال لغمان در شهرستان الینگار و منطقه لغمان قرار دارد و بر اساس طرح نهایی، طول آن حدود ۷۰ کیلومتر است و در دو مرحله اجرا میشود. این کانال قرار است نزدیک به ۲۰ هزار هکتار زمین کشاورزی را آبیاری کند. مرحله نخست شامل ۳۰ کیلومتر از مسیر است که اجرای آن در چند بخش آغاز شده و نخستین قطعه به طول ۶.۵ کیلومتر با هزینهای حدود ۸ میلیون دلار توسط شرکتهای داخلی در حال انجام است. طبق آمار وزارت آب و انرژی، تا مهر ۱۴۰۴ میزان پیشرفت پروژه به حدود ۱۸ درصد رسیده است.
اهمیت این طرح تنها به افزایش تولید محدود نمیشود. کارشناسان معتقدند توسعه آبیاری میتواند الگوی کشت را متحول کند، اشتغال ایجاد کند و از مهاجرت روستاییان به شهرها بکاهد. از نظر زیستمحیطی نیز، تنظیم جریان آب میتواند به تقویت منابع آب زیرزمینی و کاهش تخریب مراتع کمک کند، هرچند موفقیت نهایی آن به مدیریت پایدار و توزیع عادلانه آب وابسته است.
در مجموع، کانال لغمان نمادی از تداوم پروژههای راهبردی در افغانستان است؛ طرحی که اگر با نظارت علمی و تأمین مالی پایدار تکمیل شود، میتواند نقش مهمی در بهبود معیشت هزاران کشاورز و تقویت امنیت غذایی شرق این کشور ایفا کند.
