اخلال در GPS؛ ابزاری تازه که معادلات جنگهای مدرن را تغییر میدهد
با پیشرفت فناوری و گسترش استفاده از سامانههای دیجیتال در ارتشها، جنگهای مدرن بیش از گذشته به حوزه الکترونیک و فضای سایبری وابسته شدهاند.
یکی از ابزارهای مهم در این عرصه اخلال در سامانههای ناوبری ماهوارهای، بهویژه سیستم موقعیتیاب جهانی یا GPS است؛ ابزاری که به گفته کارشناسان میتواند بدون شلیک موشک یا استفاده از تسلیحات متعارف، توان عملیاتی دشمن را مختل کند.
با افزایش استفاده از پهپادها، موشکهای هدایتشونده و سامانههای ناوبری دیجیتال در عملیات نظامی، اختلال در سیگنالهای ماهوارهای به روشی مؤثر برای ایجاد سردرگمی در نیروهای مقابل تبدیل شده است. این نوع جنگ الکترونیک با ارسال سیگنالهای مزاحم یا جعلی میتواند سامانههای ناوبری را دچار خطا کند و مسیر حرکت تجهیزات یا وسایل نقلیه را تغییر دهد.
با این حال، تأثیر این اختلالها تنها به میدان جنگ محدود نمیشود و بخشهای غیرنظامی مانند حملونقل دریایی و هوایی نیز از آن تأثیر میپذیرند. در اواخر ماه فوریه، اختلال گستردهای در سامانههای ناوبری کشتیهایی که در آبهای خلیج حرکت میکردند ثبت شد.
بر اساس گزارش شرکت «ویندوارد» که در حوزه اطلاعات حملونقل دریایی فعالیت میکند، در روز ۲۸ فوریه بیش از ۱۱۰۰ کشتی با مشکل در سامانههای ناوبری مواجه شدند. در برخی موارد، کشتیها روی نقشههای رهگیری در مکانهایی غیرواقعی مانند فرودگاهها یا تأسیسات داخل خشکی نمایش داده میشدند؛ وضعیتی که ناشی از تداخل یا دستکاری در سیگنالهای GPS بوده است.
سامانه GPS بر پایه سیگنالهای نسبتاً ضعیفی کار میکند که از ماهوارههایی در ارتفاع حدود ۲۰ هزار کیلومتری از سطح زمین ارسال میشوند. همین ویژگی باعث میشود این سیگنالها در برابر اخلال یا دستکاری آسیبپذیر باشند.
در جنگ الکترونیک دو روش اصلی برای ایجاد اختلال در این سامانهها به کار میرود. در روش نخست که «جمینگ» نامیده میشود، سیگنالهای رادیویی قوی روی همان فرکانس ارسال میشود تا سیگنال اصلی ماهواره را تحتالشعاع قرار دهد. در روش دوم که «اسپوفینگ» خوانده میشود، سیگنالهای جعلی ارسال میشود تا دستگاه ناوبری تصور کند دادههای واقعی دریافت میکند، در حالی که موقعیت واقعی آن تغییر داده شده است.
تنگه هرمز، یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان که حدود ۲۰ درصد صادرات نفت و گاز جهان از آن عبور میکند، از جمله مناطقی بوده که با این اختلالها روبهرو شده است. اخلال در سیگنالها موجب کند شدن حرکت برخی کشتیها شده و در مواردی نیز ناوگان دریایی را مجبور کرده مسیرهای خود را تغییر دهند یا سامانههای رهگیری را موقتاً خاموش کنند.
اختلال در سامانه شناسایی خودکار کشتیها یا AIS نیز مشکل دیگری است که در چنین شرایطی رخ میدهد، زیرا با از کار افتادن این سیستمها تعیین موقعیت دقیق کشتیها برای ناظران دریایی دشوار میشود و خطر برخورد میان آنها افزایش مییابد.
این اختلالها تنها به دریا محدود نیست. در بخش هوانوردی نیز خلبانان از بروز مشکلات مشابه خبر دادهاند. گزارشها نشان میدهد در برخی موارد نقشههای دیجیتال هواپیما از مسیر واقعی منحرف شده یا هشدارهای نادرست در طول پرواز ظاهر شده است.
بر اساس آمار اتحادیه بینالمللی حملونقل هوایی، موارد از دست رفتن سیگنال GPS که بر پروازها تأثیر گذاشته بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ حدود ۲۲۰ درصد افزایش یافته است. در چنین شرایطی، خلبانان و دریانوردان ناچارند به روشهای قدیمیتر ناوبری مانند رادار، سامانههای اینرسی یا حتی ناوبری ستارهای بازگردند. کارشناسان میگویند گسترش این اختلالها نشانه ورود جهان به مرحلهای تازه از جنگ الکترونیک است که میتواند وابستگی به سامانههای ماهوارهای را با چالشهای جدی روبهرو کند.
