چرا حافظه بعد از شیمیدرمانی دچار اختلال میشود؟
بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان پس از آغاز یا حتی پایان شیمیدرمانی، با مشکلاتی مانند فراموشی، کاهش تمرکز و کندی تفکر مواجه میشوند؛ وضعیتی که در ادبیات پزشکی با عنوان «مغز شیمیایی» شناخته میشود.
این پدیده نخستینبار در میان بانوان مبتلا به سرطان پستان گزارش شد، اما بعدها مشخص شد که میتواند طیف وسیعی از بیماران سرطانی را درگیر کند و بر کیفیت زندگی و اعتمادبهنفس آنها اثر بگذارد.
پژوهشهای علمی نشان میدهد مغز افراد مبتلا به مغز شیمیایی توانایی حفظ تمرکز پایدار را از دست میدهد. بر اساس مطالعهای که در نشریه معتبر نوروفیزیولوژی کلینیکال منتشر شده، این افراد در مقایسه با افراد سالم، دچار نوعی سرگردانی ذهنی مزمن هستند. تاد هندی، استاد روانشناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا، در اینباره توضیح میدهد که مغز سالم بهطور طبیعی میان حالت سرگردانی ذهن و درگیری عمیق جابهجا میشود، اما مغز شیمیایی در حالت عدم تمرکز طولانیمدت باقی میماند.
نتایج بهدستآمده از موجنگاری مغز یا EEG نیز این یافتهها را تأیید میکند. بررسی نوار مغزی بازماندگان سرطان پستان نشان داده حتی بیمارانی که ۳ سال از پایان درمان آنها گذشته است، همچنان در حفظ توجه مشکل دارند. در برخی موارد، زمانی که بیماران تصور میکردند کاملاً متمرکز هستند، فعالیت بخشهایی از مغز آنها کاهش یافته بود. از سوی دیگر، مغز این افراد در زمان استراحت، برخلاف الگوی طبیعی، فعالیت غیرعادی و بالایی از خود نشان میدهد.
تشخیص مغز شیمیایی نیز کار سادهای نیست. بسیاری از بیماران گزارش میدهند که در آزمونهای حافظه و هوش در مراکز درمانی عملکرد قابل قبولی دارند، اما در زندگی روزمره دچار سردرگمی میشوند. متخصصان معتقدند علت این تناقض آن است که تستهای رایج بیشتر برای بیماریهایی مانند آلزایمر طراحی شدهاند و قادر به شناسایی ظرافتهای اختلال شناختی ناشی از شیمیدرمانی نیستند.
با وجود این چالشها، راهکارهایی برای مدیریت این وضعیت وجود دارد. سادهسازی محیط زندگی، یادداشتبرداری مداوم، انجام تمرینات ذهنی، تنظیم خواب و کاهش استرس و همچنین ورزشهای سبک روزانه میتواند به بازسازی مسیرهای عصبی و بهبود تمرکز کمک کند. پیادهروی منظم، بهویژه، با افزایش خونرسانی به بخشهای مهم مغز همراه است.
در مجموع، مغز شیمیایی برای اغلب بیماران حالتی موقتی محسوب میشود، هرچند در برخی افراد ممکن است اثرات آن چند سال باقی بماند. آگاهی بیماران و خانوادهها، پیگیری پزشکی بهموقع و بهکارگیری راهکارهای ساده روزمره میتواند نقش مهمی در کاهش اثرات این عارضه و بازگشت تدریجی به زندگی عادی ایفا کند.
