«دام توسیدید» چیست؟ هشدار رئیسجمهور چین درباره احتمال رویارویی پکن و واشنگتن
اصطلاح «دام توسیدید» پس از دیدار اخیر شی جینپینگ و دونالد ترامپ در پکن بار دیگر به یکی از بحثبرانگیزترین مفاهیم روابط بینالملل تبدیل شده است؛ مفهومی که رئیسجمهور چین از آن بهعنوان هشداری درباره خطر درگیری میان قدرتی در حال صعود و قدرتی مسلط یاد کرد.
در جریان نشست دو ساعته رهبران چین و آمریکا، شی جینپینگ خطاب به ترامپ پرسید آیا پکن و واشنگتن میتوانند از «دام توسیدید» عبور کرده و الگویی تازه برای روابط قدرتهای بزرگ ایجاد کنند یا نه. همین جمله کافی بود تا این اصطلاح به سرعت در رسانهها و شبکههای اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.
«دام توسیدید» مفهومی است که گراهام آلیسون، پژوهشگر آمریکایی، آن را براساس نوشتههای تاریخنگار یونانی باستان، توسیدید، مطرح کرده است. این نظریه بر این ایده استوار است که وقتی یک قدرت نوظهور جایگاه قدرت مسلط جهان را تهدید میکند، ترس و بیاعتمادی میتواند دو طرف را به سوی جنگی بزرگ سوق دهد.
توسیدید در کتاب مشهور خود با عنوان «تاریخ جنگ پلوپونزی» به رقابت میان آتن و اسپارت پرداخته بود و معتقد بود رشد قدرت آتن و ترس اسپارت از این صعود، علت اصلی جنگ میان دو قدرت بود. بسیاری از نظریهپردازان روابط بینالملل امروزه این دیدگاه را یکی از پایههای اصلی مکتب واقعگرایی سیاسی میدانند.
مطالعات دانشگاه هاروارد نشان میدهد از سال ۱۵۰۰ میلادی تاکنون، جهان دستکم ۱۶ نمونه مشابه از رقابت میان قدرتهای نوظهور و قدرتهای مسلط را تجربه کرده که ۱۲ مورد آن به جنگهای گسترده و ویرانگر ختم شده است.
تحلیلگران معتقدند اشاره شی جینپینگ به این مفهوم، بیش از آنکه جنبه تاریخی یا فلسفی داشته باشد، پیامی مستقیم درباره وضعیت کنونی روابط چین و آمریکا است. پکن در سالهای اخیر بهعنوان قدرتی روبهرشد در عرصه اقتصادی، نظامی و فناوری ظاهر شده و همزمان تنشها میان دو کشور بر سر موضوعاتی مانند تایوان، تجارت و نفوذ در آسیا افزایش یافته است.
چین بارها هشدار داده هرگونه اقدام اشتباه واشنگتن در قبال تایوان میتواند روابط دو کشور را وارد مرحلهای بسیار خطرناک کند. بسیاری از کارشناسان نیز معتقدند جزیره تایوان اکنون مهمترین نقطه تنش بالقوه میان دو قدرت بزرگ جهان به شمار میرود.
در مقابل، دونالد ترامپ در دیدار اخیر تلاش کرد فضای نشست را کمتر تنشآلود نشان دهد و بهجای ورود به مباحث فلسفی و ژئوپلیتیکی، بر روابط اقتصادی و آینده همکاری میان دو کشور تأکید کرد. او ضمن تمجید از استقبال رسمی دولت چین، ابراز امیدواری کرد آینده روابط واشنگتن و پکن مثبتتر از گذشته باشد.
با این حال، استفاده دوباره از مفهوم «دام توسیدید» نشان میدهد نگرانیها درباره احتمال شکلگیری یک رقابت خطرناک میان آمریکا و چین همچنان در بالاترین سطوح سیاسی جهان وجود دارد؛ رقابتی که بسیاری معتقدند میتواند آینده نظم بینالملل را تعیین کند.
