از سعدآباد تا اسلامآباد؛ مرور دو دهه فراز و فرود مذاکرات هستهای ایران
با تشدید تنشها میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده، بار دیگر توجهها به مسیر طولانی و پرپیچوخم مذاکرات هستهای ایران جلب شده است؛ مسیری که در بیش از دو دهه گذشته بارها میان تقابل و دیپلماسی در نوسان بوده است.
پرونده هستهای ایران در اوایل دهه ۱۳۸۰ و پس از افشای فعالیتهای اعلامنشده هستهای به یکی از مهمترین نگرانیهای جامعه بینالمللی تبدیل شد. در سال ۱۳۸۲، مذاکرات رسمی با حضور حسن روحانی و وزیران خارجه فرانسه، آلمان و بریتانیا در کاخ سعدآباد آغاز شد.
با روی کار آمدن محمود احمدینژاد در سال ۱۳۸۴ و اتخاذ سیاستی تقابلی، بحران هستهای وارد مرحله تازهای شد و در نهایت، پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع داده شد؛ اقدامی که به اعمال تحریمهای گسترده بینالمللی انجامید.
در سالهای بعد، با آغاز ریاستجمهوری حسن روحانی، مسیر مذاکرات احیا شد و ابتدا توافق موقت ژنو در آذر ۱۳۹۲ و سپس توافق جامع برجام در تیر ۱۳۹۴ حاصل شد. این توافق در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما امضا شد، اما دونالد ترامپ در سال ۱۳۹۷ از آن خارج شد و سیاست فشار حداکثری را علیه ایران در پیش گرفت.
در واکنش، جمهوری اسلامی بهتدریج از تعهدات هستهای خود کاست. پس از روی کار آمدن جو بایدن در سال ۱۳۹۹، مذاکرات غیرمستقیم از سر گرفته شد، اما به نتیجه مشخصی نرسید.
با بازگشت دوباره ترامپ به کاخ سفید در سال ۱۴۰۳، فشارها بر ایران افزایش یافت. پنج دور مذاکره میان تهران و واشینگتن برگزار شد، اما با پافشاری مقامهای جمهوری اسلامی بر ادامه غنیسازی، گفتوگوها به بنبست رسید.
در ادامه، ترامپ در نامهای به علی خامنهای ضربالاجلی ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق تعیین کرد، اما با ناکامی مذاکرات، تنشها وارد مرحله نظامی شد. در جریان جنگ ۱۲ روزه، بمبافکنهای بی-۲ آمریکا تأسیسات نطنز، فردو و اصفهان را هدف قرار دادند.
پس از آغاز اعتراضات گسترده در دیماه ۱۴۰۴ و افزایش فشارها بر جمهوری اسلامی، تهران بار دیگر به میز مذاکره بازگشت. این گفتوگوها با میانجیگری عمان برگزار شد، اما به نتیجهای فراتر از دورههای پیشین نرسید و در ادامه، دور تازهای از حملات آغاز شد.
در جریان جنگ اخیر، شماری از مقامهای ارشد نظامی و سیاسی جمهوری اسلامی کشته شدند که این امر بر پیچیدگی شرایط افزود.
پس از ۳۸ روز درگیری، دو طرف بامداد ۱۹ فروردین بر سر آتشبس ۲ هفتهای توافق کردند و قرار است مذاکرات جدید در ۲۲ فروردین در اسلامآباد برگزار شود.
بر اساس گزارشها، طرح پیشنهادی آمریکا بر محدودسازی برنامههای هستهای و موشکی ایران، کاهش حمایت از گروههای نیابتی و بازگشایی تنگه هرمز تمرکز دارد. در همین حال، مقامهای دو طرف همچنان بر مواضع خود تاکید دارند و چشمانداز دستیابی به توافق همچنان نامشخص باقی مانده است.
