دستگاه مرموز ۲۵۳ سالهای که هر روز بدون برق کار میکند
در صحنهای که بیشتر به خیالپردازی مهندسی شباهت دارد، دستگاه مکانیکی «قوی نقرهای» که در سال ۱۷۷۳ ساخته شده، همچنان با دقت کامل در موزه «Bowes» در شمال انگلستان کار میکند.
این دستگاه شگفتانگیز، بدون بهرهگیری از هرگونه موتور برقی یا سامانه الکترونیکی مدرن و تنها با تکیه بر مهندسی دقیق چرخدندهها حرکت میکند.
دستگاه تاریخی «قوی نقرهای» که یکی از مشهورترین اتوماتونهای مکانیکی جهان به شمار میرود، توسط «جان جوزف مرلین» مخترع فلاندری با همکاری «جیمز کاکس» جواهرساز بریتانیایی در سال ۱۷۷۳ طراحی شد و تا امروز تنها با استفاده از سیستم فنرها و سازوکار ساعتهای مکانیکی کار میکند؛ بهطوریکه فقط روزی یکبار کوک میشود تا عملکرد منظم آن حفظ شود.
بر اساس اسناد موزه «بوز»، «قوی نقرهای» نمایشی مکانیکی به مدت ۳۲ ثانیه اجرا میکند. این نمایش با پخش موسیقی از جعبه موزیک آغاز میشود، سپس قو گردن خود را به نرمی روی میلههای شیشهای شبیهساز جریان آب حرکت میدهد و در پایان برای گرفتن یک ماهی نقرهای کوچک شیرجه میزند.
این توالی حرکتی از قرن هجدهم تاکنون بدون تغییر حفظ شده است.
سازوکاری پیچیده از نقره و برنز
این دستگاه تقریباً بهطور کامل از نقره خالص ساخته شده و ساختار داخلی آن شامل دهها چرخدنده برنزی است که به سه سامانه مستقل تقسیم میشوند؛ سامانه حرکت گردن، چرخش استوانههای شیشهای زیر بدنه و پخش همزمان موسیقی.
مسئولان موزه تأکید میکنند که تداوم عملکرد این دستگاه نتیجه برنامهای دقیق برای نگهداری آن در دهههای گذشته است. فنرها تنها یکبار در روز، معمولاً ساعت دو بعدازظهر به وقت محلی، کوک میشوند و هرگونه استفاده اضافی خارج از برنامه ممنوع است تا قطعات اصلیِ دستساز آن حفظ شوند.
از نمایشگاههای لندن تا مجموعههای اشرافی اروپا
«قوی نقرهای» نخستینبار در اواخر قرن هجدهم در موزهای مکانیکی متعلق به جیمز کاکس در مرکز لندن به نمایش درآمد و خیلی زود به یکی از شگفتیهای برجسته مهندسی اروپا در آن دوران تبدیل شد.
بهای بلیت تماشای این نمایش در آن زمان معادل دستمزد یک روز کامل یک کارگر ماهر بود؛ موضوعی که آن را به مقصدی محبوب برای اشراف، بازرگانان و گردشگران خارجی تبدیل کرد که میخواستند جدیدترین نوآوریهای مکانیکی را ببینند.
پس از سالها جابهجایی میان مجموعههای خصوصی و حراجیهای پاریس و بروکسل، صنعتگر انگلیسی «جان بوز» در سال ۱۸۷۲ این دستگاه را خرید و از آن زمان بهطور دائمی در موزه بوز در شهر «بارنارد کاسل» در شهرستان دورهام نگهداری میشود.
مارک تواین آن را «زنده» توصیف کرد
در جریان نمایشگاه جهانی پاریس در سال ۱۸۶۷، نویسنده آمریکایی مارک تواین «قوی نقرهای» را در بخش مکانیک دقیق مشاهده کرد و بعدها درباره آن نوشت که این دستگاه «در حرکاتش لطافتی زنده و در چشمانش هوشی زنده دارد»؛ این توصیف بعدها به یکی از مشهورترین جملات درباره این اثر تاریخی تبدیل شد.
نمایشگاه پاریس در آن زمان میزبان مخترعان و صنعتگرانی از ۴۱ کشور بود و فناوریهای پیشرفتهای پیش از عصر برق تجاری، از جمله موتورهای بخار، ساعتهای نجومی و نخستین چرخهای خیاطی صنعتی، در آن به نمایش درآمده بود.
مرمت کامل و بازگشت به کار در سال ۲۰۲۴
در مارس ۲۰۲۴، موزه بوز پروژهای دقیق برای مرمت این دستگاه را پس از ۱۸ ماه به پایان رساند. این عملیات شامل باز کردن بیش از ۶۰۰ قطعه مکانیکی، تمیزکاری و پرداخت دستی آنها و همچنین تعویض فنرهای فرسوده با نمونههای مشابه ساختهشده در کارگاههای تخصصی بریتانیایی بود.
تیم مرمت همچنین از فناوری تصویربرداری مقطعی رایانهای برای تنظیم دوباره دقت حرکات مکانیکی استفاده کرد؛ پروژهای که کارشناسان میراث صنعتی آن را یکی از پیچیدهترین پروژههای مرمت اتوماتونها در اروپا طی سالهای اخیر توصیف کردهاند.
نمونهای نادر از مهندسی ماندگار
پژوهشگران و مهندسان معتقدند «قوی نقرهای» نمونهای کمنظیر از توانایی مهندسی سنتی برای دوام آوردن طی قرنهاست؛ آن هم زمانی که کیفیت مواد، طراحی دقیق مکانیکی و نگهداری مستمر در کنار هم قرار بگیرند.
این اثر همچنین به موضوع مطالعه چندین نهاد علمی و فرهنگی از جمله «Smithsonian Institution» و «Science Museum» تبدیل شده است.
این نهادها در تلاشاند راز ماندگاری سازوکارهای مکانیکی قدیمی را در مقایسه با دستگاههای الکترونیکی مدرن با عمر کوتاهتر درک کنند.
امروزه این موزه سالانه میزبان هزاران بازدیدکننده است که برای تماشای نمایش روزانه «قوی نقرهای» میآیند؛ اثری که پس از بیش از دو قرن و نیم، همچنان گواهی زنده بر نبوغ مهندسی مکانیک اروپا پیش از انقلاب صنعتی به شمار میرود.
