گوشیهای هوشمند و تغییرات پنهان در مغز کودکان
گسترش استفاده از تلفنهای همراه و گجتهای هوشمند در میان کودکان، به یکی از جدیترین دغدغههای حوزه سلامت روان و آموزش تبدیل شده است.
طبق پیماننامه حقوق کودک، تمام افراد از بدو تولد تا ۱۸ سالگی در گروه سنی کودک قرار میگیرند و آمارها نشان میدهد کودکان ایرانی بهطور متوسط روزانه چهار ساعت و ۲۰ دقیقه از وقت خود را با ابزارهای دیجیتال سپری میکنند؛ رقمی که در مجموع معادل ۶۵ روز کامل در سال است. پژوهشگران هشدار میدهند این میزان تماس مداوم با صفحهنمایشها میتواند ساختار مغز در حال رشد کودکان را تحت تأثیر قرار دهد.
مطالعات علمی نشان میدهد مدارهای عصبی مرتبط با تمرکز، کنترل هیجانات و حل مسئله، بهجای شکلگیری تدریجی و عمیق، برای پاسخ سریع به محرکهای پیدرپی فضای مجازی بازآرایی میشوند. نتیجه این فرایند، کاهش تحمل کودکان برای فعالیتهای زمانبر مانند مطالعه و یادگیری است. تحقیقات انجامشده در دانشگاه علوم پزشکی تهران در سال ۱۴۰۲ روی ۱۲۰۰ کودک ۶ تا ۱۲ ساله نشان میدهد حدود ۴۳ درصد آنها نشانههایی از وابستگی به موبایل و تبلت دارند و بسیاری پیش از ۷ سالگی صاحب تلفن همراه شخصی شدهاند.
پژوهشهای متعدد داخلی و خارجی همچنین از ارتباط مستقیم بین افزایش زمان استفاده از گجتها و تأخیر در رشد زبان و مهارتهای اجتماعی خبر میدهند. کودکانی که در سنین پایین بیش از ۲ تا ۳ ساعت در روز در معرض صفحهنمایش قرار دارند، دایره واژگان محدودتری داشته و احتمال تأخیر گفتار در آنها بهطور معناداری افزایش مییابد. برخی مطالعات حتی از تأخیر حدود ۱۸ ماهه در رشد مهارتهای زبانی و ارتباطی در این گروه سنی حکایت دارد.
مسئله خواب نیز از دیگر پیامدهای خاموش استفاده بیرویه از موبایل است. متخصصان کودک تأکید میکنند کودکانی که با گوشی به خواب میروند، حتی اگر ۸ ساعت در رختخواب باشند، کیفیت خوابشان بهمراتب کمتر از خواب طبیعی است و این موضوع به کاهش یادگیری و افزایش تحریکپذیری روزانه منجر میشود. از سوی دیگر، پژوهشها نشان میدهد کاهش تمرکز در دانشآموزان به شکل محسوسی افزایش یافته و میانگین زمان تمرکز مؤثر در کلاسهای درس طی چند سال اخیر کاهش داشته است.
در کنار این پیامدها، پدیده اضطراب جدایی دیجیتال و افزایش علائم افسردگی در کودکان و نوجوانان نیز مورد توجه قرار گرفته است. یافتههای انجمن روانشناسی ایران نشان میدهد نوجوانانی که روزانه بیش از ۳ ساعت در شبکههای اجتماعی فعال هستند، بیش از دو برابر در معرض نشانههای افسردگی قرار دارند.
در مجموع، شواهد علمی حاکی از آن است که استفاده کنترلنشده از گجتهای هوشمند میتواند آینده شناختی و روانی کودکان را با چالشهای جدی مواجه کند. با این حال، انعطافپذیری مغز کودکان فرصتی مهم برای جبران فراهم میکند. آموزش والدین، مدیریت زمان صفحهنمایش، تقویت بازیهای حضوری و سیاستگذاری هوشمندانه در نظام آموزشی میتواند مسیر استفاده از فناوری را از تهدید به فرصتی سازنده برای نسل آینده تبدیل کند.
